Oʻzbek tilida harakat oddiy: ishga borasan, har kuni sayrga borasan, kinoga borasan va qaytib kelasan, boshqa shaharga avtobusda ham borasan — hammasi bitta "bormoq". Rus tili esa qiziquvchanroq. Bir qadam ham tashlashingdan oldin u ikki narsani bilmoqchi:
- Qanday harakatlanyapsan — piyodami yoki transportdami?
- Yoʻling qanday koʻrinishda — bir yoʻnalishdagi yagona oʻq (→) mi yoki koʻproq doira, yaʼni borib-kelish (↻) mi?
Koʻp tuyulyaptimi? Aslida unchalik emas. Shu ikki savolni oʻzlashtirib olsang, eng qiyin qismini allaqachon bosib oʻtgan boʻlasan. Qani, ketdik — toʻgʻrirogʻi: Пошли!
1. Ikki savol, toʻrt feʼl
Ikki savoldan toʻrtta asosiy feʼl kelib chiqadi — butun mavzuning yuragi:
| → Oʻq (bir yoʻnalish, hozir) | ↻ Doira (borib-kelish, tez-tez, aylanib) | |
|---|---|---|
| piyoda | идти | ходить |
| transportda | ехать | ездить |
Rus darsliklarida oʻq feʼllari однонаправленные (bir yoʻnalishli), doira feʼllari esa разнонаправленные (koʻp yoʻnalishli) deb ataladi. Biz shunchaki oʻq va doira deymiz — buni koʻz oldingga keltirish osonroq.
Transport qoidasi
Gʻildiraklar, relslar yoki motor ishtirok etishi bilanoq sen ехать / ездить hududidasan — oʻzing haydaysanmi yoki shunchaki yoʻlovchimisan, farqi yoʻq. Kinoga avtobusda borasanmi? Unda shunday deysan: Я еду в кино. Manzil boshqa shahar yoki boshqa mamlakat boʻlsa, rus tilida deyarli hech qachon piyoda bormaysan: Я еду в Москву.
Kichik tuzoq: avtobusning oʻzi esa "yuradi" — Автобус идёт. Faqat sen, yoʻlovchi sifatida, transportda borasan — Я еду.
2. Oʻq feʼllari: идти va ехать
Oʻq testi: Harakatni xaritada aynan bitta oʻq bilan chiza olasanmi? Unda senga идти yoki ехать kerak. Odatiy vaziyatlar:
- Hozir yoʻlda, bir yoʻnalishda:
- Я иду домой. — Men (hozir) uyga ketyapman.
- Смотри, вон едет автобус! — Qara, ana avtobus kelyapti!
- Yaqin kelajak uchun aniq reja (oʻzbekcha "Ertaga … boramiz" kabi):
- Завтра мы идём в театр. — Ertaga biz teatrga boramiz.
- Oʻtmishdagi fon — nimadir sodir boʻlganda sen yoʻlda eding:
- Когда я шёл домой, я встретил Олю. — Uyga ketayotganimda Olyani uchratib qoldim.
3. Doira feʼllari: ходить va ездить
Bitta oʻq bilan chizib boʻlmaydigan hamma narsa — doira. Toʻrtta odatiy doira bor:
- Odat, takror — bir xil yoʻlni qayta-qayta bosib oʻtasan:
- Я каждый день хожу на работу. — Men har kuni ishga qatnayman.
- Летом мы всегда ездим на море. — Yozda biz doim dengizga boramiz.
- Borib-kelish — yakunlangan bir aylanma, odatda oʻtgan zamonda:
- Вчера я ходил в кино. — Kecha kinoga borib keldim.
- Aylanib yurish, aniq manzilsiz — koʻpincha по + joʻnalish kelishigi bilan:
- Мы весь день ходили по городу. — Kun boʻyi shahar boʻylab aylanib yurdik.
- Harakatning oʻzi, qobiliyat:
- Наш сын уже ходит! — Oʻgʻlimiz allaqachon yura oladi!
ходил hiylasi
"Kecha kinoda edim" gapini ikki xil aytish mumkin — ikkalasi ham bir xil maʼnoni beradi:
- Вчера я был в кино.
- Вчера я ходил в кино.
Oʻtgan zamonda ходил / ездил deyarli har doim shuni anglatadi: Men u yerda boʻldim va qaytib keldim — xuddi oʻzbekcha "borib keldim" kabi. Boshlovchilar eng koʻp aynan shu yerda xato qiladi: Вчера я шёл в кино "Kecha kinoda edim" degani emas, balki "Kecha kinoga ketayotgan edim…" degani — va hamma hikoyaning davomini kutib qoladi.
4. Shakllar
4.1 Hozirgi zamon
| идти → | ходить ↻ | ехать → | ездить ↻ | |
|---|---|---|---|---|
| я | иду | хожу | еду | езжу |
| ты | идёшь | ходишь | едешь | ездишь |
| он / она | идёт | ходит | едет | ездит |
| мы | идём | ходим | едем | ездим |
| вы | идёте | ходите | едете | ездите |
| они | идут | ходят | едут | ездят |
я-shaklidagi undosh almashinuviga eʼtibor ber: ходить → хожу, ездить → езжу. Qolgan barcha shakllar oʻz д harfini saqlaydi. Qoʻshimchalar umuman qanday ishlashi hozirgi zamon qoʻllanmasida yozilgan.
4.2 Oʻtgan zamon
Toʻrtta feʼldan uchtasi bu yerda juda odobli: ходил, ехал, ездил (+ -а, -о, -и). Faqat идти oʻz bilganidan qoladi:
| идти | |
|---|---|
| u (muzakkar) | шёл |
| u (muannas) | шла |
| u (oraliq) | шло |
| ular | шли |
Muzakkar shaklda na д, na л bor — shunchaki yodlab ol. Oʻtgan zamon haqida umumiy maʼlumotni oʻtgan zamontez orada qoʻllanmasida topasan.
4.3 Sinab koʻr
идти — piyoda bormoq → (oʻq)
ездить — transportda bormoq ↻ (doira)
5. Qayerga, qayerdan, kimning oldiga?
Harakatga manzil kerak, manzil esa kelishikni belgilaydi:
| Savol | Predlog + kelishik | Misol |
|---|---|---|
| Куда? Qayerga? | в / на + tushum kelishigi | Я иду в школу. Мы едем на море. |
| Откуда? Qayerdan? | из / с + qaratqich kelishigi | Я иду из школы. Мы едем с моря. |
| К кому? Kimning oldiga? | к + joʻnalish kelishigitez orada | Я иду к врачу. Мы едем к бабушке. |
в ↔ из va на ↔ с juftlarini eslab qol: в школу borgan kishi из школы qaytadi; на работу borgan kishi с работы qaytadi. Ehtiyot boʻl: yetib borganingdan keyin rus tili endi куда emas, где deb soʻraydi — unda senga oʻrin-payt kelishigi kerak: Я иду в школу → Я в школе.
Transport-chi? U на + oʻrin-payt kelishigi bilan keladi: Я еду на автобусе / на поезде / на метро. Piyoda — пешком: Я иду пешком.
6. Butun oila
идти va ехать — oilaning eng mashhur aʼzolari, xolos. Xuddi shu oʻq-doira mantigʻi butun bir feʼllar oilasiga tegishli:
| → Oʻq | ↻ Doira | Maʼnosi |
|---|---|---|
| бежать | бегать | yugurmoq |
| лететь | летать | uchmoq |
| плыть | плавать | suzmoq, (kemada) bormoq |
| нести | носить | koʻtarib bormoq (piyoda, qoʻlda) |
| вести | водить | yetaklamoq, kuzatib bormoq (piyoda) |
| везти | возить | tashimoq, olib bormoq (transportda) |
Qoidalar bir xil: Я лечу в Рим (hozir / ertaga Rimga uchyapman), lekin Я часто летаю в Рим (Rimga tez-tez uchib turaman). Рыбы плавают (baliqlar suzadi — qobiliyat), но утка плывёт к нам (oʻrdak hozir biz tomon suzib kelyapti).
«Olib bormoq» uchun uchta soʻz
Rus tili biror narsani yoki kimnidir qanday olib borayotganingni aniq ajratadi:
- нести — uni piyoda koʻtarib borasan: Я несу сумку.
- вести — oʻzi yurib ketayotgan kishini piyoda yetaklab borasan: Мама ведёт сына в школу.
- везти — uni transportda olib borasan: Папа везёт сына в школу на машине.
Ikkita kulgili kutilmagan hol: носить (kiyim) kiymoq, taqmoq maʼnosini ham beradi — Она носит очки (U koʻzoynak taqadi). водить машину esa mashina haydamoq degani: Я вожу машину уже 10 лет. Mashinada bormoq esa Я езжу на машине boʻladi.
7. Koʻrinish-chi?
Mana yaxshi xabar: barcha oʻq va doira feʼllari tugallanmagan koʻrinishda. Demak, идти va ходить koʻrinish jufti emas — ular yoʻli har xil boʻlgan ikkita tugallanmagan feʼl. Tugallangan koʻrinishni odatda old qoʻshimcha bilan yasaysan (feʼl koʻrinishi haqidagi maqolaga qara).
7.1 пойти va поехать: yoʻlga chiqish
Oʻq feʼli oldiga по- qoʻysang, harakatning boshlanishini olasan — tugallangan koʻrinishda:
- Он пошёл домой. — U uyga ketdi (yoʻlga chiqdi).
- Летом я поеду в Италию. — Yozda Italiyaga boraman.
- Пошли! / Поехали! — Ketdik! (Yuriy Gagarinning koinotga parvoz chogʻidagi mashhur soʻzi.)
7.2 Oyi savoli: пошла yoki ходила?
Tasavvur qil: uyga kelding va soʻrayapsan: Где мама?
- Она пошла в магазин. — U doʻkonga ketdi. (Oʻq — u hali qaytmagan.)
- Она ходила в магазин. — U doʻkonga borib keldi. (Doira — u allaqachon qaytib kelgan.)
Bitta soʻz — va oyingni kutish kerakmi yoki yoʻqmi, darhol bilib olasan.
7.3 сходить: bir zumda borib kelish
Yagona, yakunlangan doira kerak boʻlsa-chi? Unda doira feʼli oldiga с- qoʻshasan: сходить, съездить (tugallangan).
- Сходи в магазин за хлебом, пожалуйста. — Iltimos, doʻkonga chiqib non olib kel.
- Мы съездили в Берлин на выходные. — Dam olish kunlari Berlinga borib keldik.
8. Old qoʻshimchalar: yoʻnalish gʻishtchalari
Endi eng qiziq joyiga keldik. Old qoʻshimcha bilan feʼlga aniq yoʻnalish berasan — ichkariga, tashqariga, narigi tomonga, yonidan oʻtib. Bunda sehrli bir narsa yuz beradi:
- Old qoʻshimcha + oʻq feʼli → tugallangan: при + йти = прийти (yetib kelmoq)
- Old qoʻshimcha + doira feʼli → tugallanmagan: при + ходить = приходить (yetib kelmoq, qayta-qayta)
Shunday qilib, oʻq va doira yoʻqoladi — ularning oʻrniga oddiy koʻrinish jufti paydo boʻladi. Eʼtibor ber: old qoʻshimchadan keyin идти -йти ga aylanadi.
8.1 Eng muhim old qoʻshimchalar
| Old qoʻshimcha | Yoʻnalish | tugallangan / tugallanmagan | Misol |
|---|---|---|---|
| при- | yetib kelmoq | прийти / приходить | Он пришёл домой. |
| у- | ketmoq | уйти / уходить | Он ушёл из дома. |
| в(о)- | ichkariga | войти / входить | Она вошла в комнату. |
| вы- | tashqariga | выйти / выходить | Я выхожу из метро. |
| под(о)- | yaqinlashmoq | подойти / подходить | Он подошёл к окну. |
| от(о)- | uzoqlashmoq | отойти / отходить | Отойди от двери! |
| пере- | narigi tomonga | перейти / переходить | Мы перешли через улицу. |
| про- | yonidan oʻtib, orqali | пройти / проходить | Я прошёл мимо банка. |
| за- | bir zumga kirib oʻtmoq | зайти / заходить | Зайди ко мне вечером! |
| до- | manzilgacha | дойти / доходить | Мы дошли до парка. |
| об(о)- | biror narsani aylanib | обойти / обходить | Он обошёл вокруг дома. |
Old qoʻshimcha va predlog odatda aks-sado kabi bir-biriga mos keladi: войти в, выйти из, отойти от, дойти до, подойти к, перейти через.
8.2 Transport varianti
ехать bilan ham xuddi shunday ishlaydi — faqat tugallanmagan sherigi -езжать boʻladi (-ездить emas): приехать / приезжать, уехать / уезжать, выехать / выезжать. Undosh bilan tugaydigan old qoʻshimchadan keyin ъ yoziladi: въехать, подъехать, отъехать, объехать.
Diqqat, ikki maʼnoli!
переехать koʻchib oʻtmoq degani — Мы переехали в Берлин (Biz Berlinga koʻchib oʻtdik). Lekin u (mashina bilan) bosib ketmoq maʼnosini ham berishi mumkin… Shuning uchun qoʻshningning mushugi haqida gapirganda bu feʼlni ehtiyotkorlik bilan ishlat.
проехать esa biror narsani oʻtkazib yuborganingni ham bildirishi mumkin: Я проехал свою остановку! — Bekatimdan oʻtib ketibman!
8.3 Yana oʻsha savol: u hali shu yerdami?
Buni feʼl koʻrinishi haqidagi maqoladagi "bekor qilingan natija" boʻlimidan bilasan: old qoʻshimchali feʼllarda koʻrinish natija hali ham amal qilayotganini koʻrsatadi.
- Ко мне пришёл друг. — Oldimga doʻstim keldi (u hali shu yerda).
- Ко мне приходил друг. — Oldimga doʻstim kelgan edi (va yana ketib qoldi).
9. Misha bilan bir kun
Mana shu maqoladagi deyarli hamma narsa bitta kichik hikoyada. Qalin harflardagi feʼllarga eʼtibor ber:
- Утром Миша вышел из дома и пошёл на остановку. — Ertalab Misha uydan chiqdi va bekatga yoʻl oldi. (tashqariga + boshlanish)
- Автобус подошёл, и Миша поехал на работу. — Avtobus yaqinlashdi va Misha ishga joʻnadi. (Avtobus "yuradi"!)
- Но он читал книгу и проехал свою остановку! — Lekin u kitob oʻqib ketib, bekatidan oʻtib ketdi!
- Ему пришлось идти назад пешком. — U piyoda orqaga qaytishga majbur boʻldi. (bitta oʻq, orqaga)
- На работу он пришёл в десять. — Ishga u soat oʻnda yetib keldi. (yetib kelish, tugallangan)
- Вечером он зашёл в магазин за хлебом. — Kechqurun u non olish uchun doʻkonga kirib oʻtdi.
- Дома жена спросила: «Где ты был?» — «Я ходил в магазин.» — Uyda xotini soʻradi: "Qayerda eding?" – "Doʻkonga borib keldim." (Doira: borib-kelish)
10. Faqat odamlar yurmaydi
Rus tilida oyogʻi yoʻq narsalar ham "yuradi" — va doim идти bilan:
- Идёт дождь / снег. — Yomgʻir / qor yogʻyapti. (soʻzma-soʻz: yomgʻir yuryapti.)
- Что идёт в кино? — Kinoda nima qoʻyilyapti?
- Время идёт. — Vaqt oʻtyapti. (Tez oʻtsa esa: Время летит! — vaqt uchib ketyapti!)
- Мои часы не идут. — Soatim yurmayapti.
- Это платье тебе идёт! — Bu koʻylak senga yarashibdi!
11. Sening shpargalkang
Ikkilansang, shunchaki shu savollardan oʻtib chiq:
- Piyodami yoki transportdami? → идти/ходить yoki ехать/ездить.
- Oʻqmi? Hozir yoʻlda, aniq reja, hikoyaning foni → идти / ехать.
- Doirami? Odat, borib-kelish, aylanib yurish, qobiliyat → ходить / ездить.
- Harakatning boshlanishi yoki kelajakdagi bir martalik harakat? → пойти / поехать.
- Aniq yoʻnalish (ichkariga, tashqariga, yetib kelish, ketish …)? → old qoʻshimcha + -йти / -ходить yoki -ехать / -езжать — soʻng koʻrinishni boshqa har qanday feʼldagi kabi tanla.
Keng tarqalgan xatolar
- Yakunlangan tashrif uchun ходил oʻrniga шёл: Вчера я ходил в кино, шёл в кино emas.
- Boshqa shahar uchun идти: Я еду в Москву, иду в Москву emas — agar u yerga rostdan ham piyoda bormoqchi boʻlmasang.
- Odat uchun иду: Я каждый день хожу в спортзал, иду emas.
- идти va ходить ni koʻrinish jufti deb oʻylash: ikkalasi ham tugallanmagan. Tugallangan sherigi — пойти (boshlanish) yoki сходить (bir marta borib kelish).
- приездить yasash: приехать feʼlining tugallanmagan sherigi приезжать.
- придти deb yozish: bugungi meʼyoriy shakl — прийти.
12. Oʻzingni sina
Oʻzingizni sinab koʻring
Rus tilini sinang
9 ta savol. Vaqt chegarasi yoʻq — shoshilmang.
Bogʻliq grammatika
Rus tili feʼl koʻrinishini tushunish
Nega пойти tugallangan koʻrinishda va old qoʻshimchali feʼllar koʻrinish juftlarini qanday hosil qiladi.
Rus tilida tushum kelishigi: Кого? Что?
Har qanday harakatning manzili: куда? savoliga в / на + tushum kelishigi.
Rus tilida oʻrin-payt kelishigi (предложный падеж): где и о чём
Yetib kelding: куда? oʻrniga где? — va на bilan transport vositalari.
Oʻqmi yoki doira, piyodami yoki gʻildirakdami — rus tilida ishonch bilan harakatlanish uchun boshqa hech narsa kerak emas. Harakat feʼllarini Uchim ilovasidagi toʻliq grammatika toʻplamlari bilan mashq qil. Счастливого пути!