Rus tilida harakat feʼllari: oʻqmi yoki doira?

Oʻzbek tilida harakat oddiy: ishga borasan, har kuni sayrga borasan, kinoga borasan va qaytib kelasan, boshqa shaharga avtobusda ham borasan — hammasi bitta "bormoq". Rus tili esa qiziquvchanroq. Bir qadam ham tashlashingdan oldin u ikki narsani bilmoqchi:

1. Qanday harakatlanyapsan — piyodami yoki transportdami?
2. Yoʻling qanday koʻrinishda — bir yoʻnalishdagi yagona oʻq (→) mi yoki koʻproq doira, yaʼni borib-kelish (↻) mi?

Koʻp tuyulyaptimi? Aslida unchalik emas. Shu ikki savolni oʻzlashtirib olsang, eng qiyin qismini allaqachon bosib oʻtgan boʻlasan. Qani, ketdik — toʻgʻrirogʻi: Пошли!

1. Ikki savol, toʻrt feʼl

Ikki savoldan toʻrtta asosiy feʼl kelib chiqadi — butun mavzuning yuragi:

Rus darsliklarida oʻq feʼllari однонаправленные (bir yoʻnalishli), doira feʼllari esa разнонаправленные (koʻp yoʻnalishli) deb ataladi. Biz shunchaki oʻq va doira deymiz — buni koʻz oldingga keltirish osonroq.

2. Oʻq feʼllari: идти va ехать

Oʻq testi: Harakatni xaritada aynan bitta oʻq bilan chiza olasanmi? Unda senga идти yoki ехать kerak. Odatiy vaziyatlar:

• Hozir yoʻlda, bir yoʻnalishda:
  • Я иду домой. — Men (hozir) uyga ketyapman.
  • Смотри, вон едет автобус! — Qara, ana avtobus kelyapti!
• Yaqin kelajak uchun aniq reja (oʻzbekcha "Ertaga … boramiz" kabi):
  • Завтра мы идём в театр. — Ertaga biz teatrga boramiz.
• Oʻtmishdagi fon — nimadir sodir boʻlganda sen yoʻlda eding:
  • Когда я шёл домой, я встретил Олю. — Uyga ketayotganimda Olyani uchratib qoldim.

3. Doira feʼllari: ходить va ездить

Bitta oʻq bilan chizib boʻlmaydigan hamma narsa — doira. Toʻrtta odatiy doira bor:

1. Odat, takror — bir xil yoʻlni qayta-qayta bosib oʻtasan:
   • Я каждый день хожу на работу. — Men har kuni ishga qatnayman.
   • Летом мы всегда ездим на море. — Yozda biz doim dengizga boramiz.
2. Borib-kelish — yakunlangan bir aylanma, odatda oʻtgan zamonda:
   • Вчера я ходил в кино. — Kecha kinoga borib keldim.
3. Aylanib yurish, aniq manzilsiz — koʻpincha по + joʻnalish kelishigi bilan:
   • Мы весь день ходили по городу. — Kun boʻyi shahar boʻylab aylanib yurdik.
4. Harakatning oʻzi, qobiliyat:
   • Наш сын уже ходит! — Oʻgʻlimiz allaqachon yura oladi!

4. Shakllar

4.1 Hozirgi zamon

я-shaklidagi undosh almashinuviga eʼtibor ber: ходить → хожу, ездить → езжу. Qolgan barcha shakllar oʻz д harfini saqlaydi. Qoʻshimchalar umuman qanday ishlashi hozirgi zamon qoʻllanmasida yozilgan.

4.2 Oʻtgan zamon

Toʻrtta feʼldan uchtasi bu yerda juda odobli: ходил, ехал, ездил (+ -а, -о, -и). Faqat идти oʻz bilganidan qoladi:

Muzakkar shaklda na д, na л bor — shunchaki yodlab ol. Oʻtgan zamon haqida umumiy maʼlumotni oʻtgan zamontez orada qoʻllanmasida topasan.

4.3 Sinab koʻr

5. Qayerga, qayerdan, kimning oldiga?

Harakatga manzil kerak, manzil esa kelishikni belgilaydi:

в ↔ из va на ↔ с juftlarini eslab qol: в школу borgan kishi из школы qaytadi; на работу borgan kishi с работы qaytadi. Ehtiyot boʻl: yetib borganingdan keyin rus tili endi куда emas, где deb soʻraydi — unda senga oʻrin-payt kelishigi kerak: Я иду в школу → Я в школе.

Transport-chi? U на + oʻrin-payt kelishigi bilan keladi: Я еду на автобусе / на поезде / на метро. Piyoda — пешком: Я иду пешком.

6. Butun oila

идти va ехать — oilaning eng mashhur aʼzolari, xolos. Xuddi shu oʻq-doira mantigʻi butun bir feʼllar oilasiga tegishli:

Qoidalar bir xil: Я лечу в Рим (hozir / ertaga Rimga uchyapman), lekin Я часто летаю в Рим (Rimga tez-tez uchib turaman). Рыбы плавают (baliqlar suzadi — qobiliyat), но утка плывёт к нам (oʻrdak hozir biz tomon suzib kelyapti).

7. Koʻrinish-chi?

Mana yaxshi xabar: barcha oʻq va doira feʼllari tugallanmagan koʻrinishda. Demak, идти va ходить koʻrinish jufti emas — ular yoʻli har xil boʻlgan ikkita tugallanmagan feʼl. Tugallangan koʻrinishni odatda old qoʻshimcha bilan yasaysan (feʼl koʻrinishi haqidagi maqolaga qara).

7.1 пойти va поехать: yoʻlga chiqish

Oʻq feʼli oldiga по- qoʻysang, harakatning boshlanishini olasan — tugallangan koʻrinishda:

• Он пошёл домой. — U uyga ketdi (yoʻlga chiqdi).
• Летом я поеду в Италию. — Yozda Italiyaga boraman.
• Пошли! / Поехали! — Ketdik! (Yuriy Gagarinning koinotga parvoz chogʻidagi mashhur soʻzi.)

7.2 Oyi savoli: пошла yoki ходила?

Tasavvur qil: uyga kelding va soʻrayapsan: Где мама?

• Она пошла в магазин. — U doʻkonga ketdi. (Oʻq — u hali qaytmagan.)
• Она ходила в магазин. — U doʻkonga borib keldi. (Doira — u allaqachon qaytib kelgan.)

Bitta soʻz — va oyingni kutish kerakmi yoki yoʻqmi, darhol bilib olasan.

7.3 сходить: bir zumda borib kelish

Yagona, yakunlangan doira kerak boʻlsa-chi? Unda doira feʼli oldiga с- qoʻshasan: сходить, съездить (tugallangan).

• Сходи в магазин за хлебом, пожалуйста. — Iltimos, doʻkonga chiqib non olib kel.
• Мы съездили в Берлин на выходные. — Dam olish kunlari Berlinga borib keldik.

8. Old qoʻshimchalar: yoʻnalish gʻishtchalari

Endi eng qiziq joyiga keldik. Old qoʻshimcha bilan feʼlga aniq yoʻnalish berasan — ichkariga, tashqariga, narigi tomonga, yonidan oʻtib. Bunda sehrli bir narsa yuz beradi:

• Old qoʻshimcha + oʻq feʼli → tugallangan: при + йти = прийти (yetib kelmoq)
• Old qoʻshimcha + doira feʼli → tugallanmagan: при + ходить = приходить (yetib kelmoq, qayta-qayta)

Shunday qilib, oʻq va doira yoʻqoladi — ularning oʻrniga oddiy koʻrinish jufti paydo boʻladi. Eʼtibor ber: old qoʻshimchadan keyin идти -йти ga aylanadi.

8.1 Eng muhim old qoʻshimchalar

Old qoʻshimcha va predlog odatda aks-sado kabi bir-biriga mos keladi: войти в, выйти из, отойти от, дойти до, подойти к, перейти через.

8.2 Transport varianti

ехать bilan ham xuddi shunday ishlaydi — faqat tugallanmagan sherigi -езжать boʻladi (-ездить emas): приехать / приезжать, уехать / уезжать, выехать / выезжать. Undosh bilan tugaydigan old qoʻshimchadan keyin ъ yoziladi: въехать, подъехать, отъехать, объехать.

8.3 Yana oʻsha savol: u hali shu yerdami?

Buni feʼl koʻrinishi haqidagi maqoladagi "bekor qilingan natija" boʻlimidan bilasan: old qoʻshimchali feʼllarda koʻrinish natija hali ham amal qilayotganini koʻrsatadi.

• Ко мне пришёл друг. — Oldimga doʻstim keldi (u hali shu yerda).
• Ко мне приходил друг. — Oldimga doʻstim kelgan edi (va yana ketib qoldi).

9. Misha bilan bir kun

Mana shu maqoladagi deyarli hamma narsa bitta kichik hikoyada. Qalin harflardagi feʼllarga eʼtibor ber:

• Утром Миша вышел из дома и пошёл на остановку. — Ertalab Misha uydan chiqdi va bekatga yoʻl oldi. (tashqariga + boshlanish)
• Автобус подошёл, и Миша поехал на работу. — Avtobus yaqinlashdi va Misha ishga joʻnadi. (Avtobus "yuradi"!)
• Но он читал книгу и проехал свою остановку! — Lekin u kitob oʻqib ketib, bekatidan oʻtib ketdi!
• Ему пришлось идти назад пешком. — U piyoda orqaga qaytishga majbur boʻldi. (bitta oʻq, orqaga)
• На работу он пришёл в десять. — Ishga u soat oʻnda yetib keldi. (yetib kelish, tugallangan)
• Вечером он зашёл в магазин за хлебом. — Kechqurun u non olish uchun doʻkonga kirib oʻtdi.
• Дома жена спросила: «Где ты был?» — «Я ходил в магазин.» — Uyda xotini soʻradi: "Qayerda eding?" – "Doʻkonga borib keldim." (Doira: borib-kelish)

10. Faqat odamlar yurmaydi

Rus tilida oyogʻi yoʻq narsalar ham "yuradi" — va doim идти bilan:

• Идёт дождь / снег. — Yomgʻir / qor yogʻyapti. (soʻzma-soʻz: yomgʻir yuryapti.)
• Что идёт в кино? — Kinoda nima qoʻyilyapti?
• Время идёт. — Vaqt oʻtyapti. (Tez oʻtsa esa: Время летит! — vaqt uchib ketyapti!)
• Мои часы не идут. — Soatim yurmayapti.
• Это платье тебе идёт! — Bu koʻylak senga yarashibdi!

11. Sening shpargalkang

Ikkilansang, shunchaki shu savollardan oʻtib chiq:

1. Piyodami yoki transportdami? → идти/ходить yoki ехать/ездить.
2. Oʻqmi? Hozir yoʻlda, aniq reja, hikoyaning foni → идти / ехать.
3. Doirami? Odat, borib-kelish, aylanib yurish, qobiliyat → ходить / ездить.
4. Harakatning boshlanishi yoki kelajakdagi bir martalik harakat? → пойти / поехать.
5. Aniq yoʻnalish (ichkariga, tashqariga, yetib kelish, ketish …)? → old qoʻshimcha + -йти / -ходить yoki -ехать / -езжать — soʻng koʻrinishni boshqa har qanday feʼldagi kabi tanla.

12. Oʻzingni sina

Oʻzingizni sinab koʻring

Rus tilini sinang

9 ta savol. Vaqt chegarasi yoʻq — shoshilmang.

Testni boshlash

Oʻqmi yoki doira, piyodami yoki gʻildirakdami — rus tilida ishonch bilan harakatlanish uchun boshqa hech narsa kerak emas. Harakat feʼllarini Uchim ilovasidagi toʻliq grammatika toʻplamlari bilan mashq qil. Счастливого пути!